Europejski Złoty But: Historia i Zasady

Europejski Złoty But, znany również jako European Golden Shoe (a wcześniej European Golden Boot), to jedna z najbardziej prestiżowych nagród indywidualnych w świecie piłki nożnej. Przyznawana jest corocznie dla zawodnika, który zdobył najwięcej bramek w meczach ligowych spośród wszystkich najwyższych europejskich lig zrzeszonych w UEFA. Historia tej nagrody sięga końca lat 60. XX wieku i obfituje w ciekawe zwroty akcji, kontrowersje oraz zmiany w zasadach przyznawania.

Nagroda została ustanowiona w sezonie 1967/68 przez francuski magazyn sportowy L'Équipe. Początkowo nosiła francuską nazwę Soulier d'Or, co dosłownie oznacza Złoty But. Przez pierwsze dekady istnienia, zasada była prosta – nagrodę otrzymywał piłkarz z europejskiej ligi, który strzelił najwięcej goli w danym sezonie. W tym okresie byliśmy świadkami triumfów legend futbolu, które zapisały się złotymi zgłoskami w historii dyscypliny.

Historia nagrody i ewolucja zasad

Początkowe lata nagrody Złotego Buta były stosunkowo nieskomplikowane. Od 1968 do 1991 roku zwycięzcą zostawał po prostu zawodnik z najwyższym dorobkiem bramkowym w europejskich ligach. W tej erze dwukrotnie trofeum zdobywali tacy wybitni gracze jak Eusébio, Gerd Müller, Dudu Georgescu czy Fernando Gomes. Byli to prawdziwi giganci swoich czasów, których skuteczność na boisku robiła ogromne wrażenie. Warto zaznaczyć, że w tym okresie nagroda trafiała zarówno do graczy z lig topowych, jak i tych nieco mniej znanych, o ile tylko udało im się wykręcić imponującą liczbę goli.

Kontrowersje i nieoficjalna przerwa (1991-1996)

Sytuacja skomplikowała się w 1991 roku. Cypryjski Związek Piłki Nożnej zaprotestował, twierdząc, że jeden z ich graczy zdobył w tamtejszej lidze aż 40 bramek, co dawałoby mu prawo do nagrody. L'Équipe, poddając w wątpliwość wiarygodność tych danych (król strzelców ligi cypryjskiej w rzeczywistości miał 19 goli), podjęło decyzję o zawieszeniu plebiscytu. W efekcie, w latach 1991-1996 nagroda Złotego Buta nie była przyznawana oficjalnie przez L'Équipe. Pomimo tego, w tych latach również wyróżniano najlepszych strzelców Europy, choć nie miało to oficjalnego charakteru. Darko Panczew, który był najlepszym strzelcem w feralnym sezonie 1990/91, otrzymał swoją nagrodę dopiero w 2006 roku, po latach dyskusji i potwierdzeniu przez Michela Platiniego, że 'choć z opóźnieniem, nagroda trafia we właściwe ręce'.

Wznowienie i system punktowy (od 1997)

W 1996 roku plebiscyt został oficjalnie wznowiony dzięki współpracy firmy Adidas i European Sports Media (ESM). Od sezonu 1996/97 wprowadzono kluczową zmianę w zasadach przyznawania nagrody – system punktowy oparty na współczynnikach. Ten system miał na celu sprawiedliwsze porównanie osiągnięć strzelców z lig o różnym poziomie trudności. Zrozumiano, że zdobycie bramki w silnej lidze, gdzie poziom obrony i konkurencja są wyższe, jest trudniejsze niż w lidze słabszej.

Obecnie zasady są następujące: liczba zdobytych bramek przez zawodnika jest mnożona przez współczynnik przypisany do ligi, w której gra. Współczynniki te są ustalane na podstawie rankingu współczynników UEFA, który zależy od wyników klubów z danej ligi w europejskich pucharach (Lidze Mistrzów i Lidze Europy) w ciągu ostatnich pięciu sezonów. Ligi są dzielone na grupy:

• Ligi z miejsc 1-5 w rankingu UEFA mają współczynnik 2,0. Oznacza to, że każdy gol zdobyty w tych ligach (np. La Liga, Premier League, Serie A, Bundesliga, Ligue 1) jest warty 2 punkty.
• Ligi z miejsc 6-21 w rankingu UEFA mają współczynnik 1,5. Gol zdobyty w tych ligach jest warty 1,5 punktu.
• Ligi z miejsc 22 i niżej mają współczynnik 1,0. Gol zdobyty w tych ligach jest warty 1 punkt.

Ten system punktowy sprawia, że zawodnik grający w jednej z pięciu najsilniejszych lig, który strzeli mniej goli niż zawodnik z ligi o niższym współczynniku, może mimo to zdobyć więcej punktów i wygrać nagrodę. Na przykład, 30 goli w lidze z współczynnikiem 2,0 daje 60 punktów, podczas gdy 35 goli w lidze z współczynnikiem 1,5 daje 52,5 punktu. Dlatego gole z mocniejszych lig są faktycznie 'więcej warte'.

Wybitni laureaci Złotego Buta

Przez lata nagrodę Europejskiego Złotego Buta zdobywali najwybitniejsi napastnicy swoich epok. Od czasu wznowienia plebiscytu w 1996 roku, lista laureatów jest imponująca. Ronaldo był pierwszym zdobywcą nagrody wybranym według nowych zasad w sezonie 1996/97. Thierry Henry przeszedł do historii jako pierwszy zawodnik, który zdobył Złotego Buta w dwóch kolejnych sezonach (2003/04 i 2004/05).

Mário Jardel, Diego Forlán, Cristiano Ronaldo i Luis Alberto Suárez to zawodnicy, którzy potrafili wygrać tę nagrodę, grając w dwóch różnych klubach. Co więcej, Cristiano Ronaldo i Luis Suárez dokonali tego, grając w różnych ligach (Ronaldo w angielskiej i hiszpańskiej, Suárez również). To pokazuje ich niezwykłą zdolność adaptacji i skuteczność niezależnie od otoczenia.

Absolutnym rekordzistą pod względem liczby zdobytych Złotych Butów jest Lionel Messi. Argentyńczyk sięgał po to trofeum sześciokrotnie (w sezonach 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2016/17, 2017/18 i 2018/19). Ustanowił również rekord pod względem liczby punktów i bramek w pojedynczym sezonie, zdobywając 50 goli (co dało 100 punktów) w sezonie 2011/12. Jego dominacja w ostatnich latach była bezprecedensowa.

Polska również ma swojego reprezentanta na liście laureatów. Robert Lewandowski zdobył Złotego Buta dwukrotnie, w sezonach 2020/21 i 2021/22. Jest jedynym Polakiem, który dostąpił tego zaszczytu, i to od razu dwukrotnie z rzędu, potwierdzając swoją pozycję jako jednego z najlepszych napastników swojego pokolenia.

Statystyki laureatów

Analizując listę zwycięzców, można dostrzec pewne trendy i dominujące narodowości czy ligi. Poniżej przedstawiamy tabelę z podziałem tytułów według narodowości graczy (stan na podstawie podanych informacji, z wyłączeniem lat 1991-1996, gdy plebiscyt był nieoficjalny):

Według narodowości

Jak widać, Portugalia i Argentyna, reprezentowane głównie przez Cristiano Ronaldo i Lionela Messiego, dominują w tej klasyfikacji w ostatnich latach. Polska zajmuje wysokie 9. miejsce dzięki dwóm triumfom Roberta Lewandowskiego.

Często zadawane pytania (FAQ)

Co to jest Europejski Złoty But?

Europejski Złoty But to coroczna nagroda przyznawana najlepszemu strzelcowi spośród wszystkich najwyższych lig piłkarskich w Europie zrzeszonych w UEFA.

Kto przyznaje nagrodę Złotego Buta?

Obecnie nagroda jest przyznawana przez stowarzyszenie European Sports Media (ESM) we współpracy z firmą Adidas.

Od kiedy przyznawana jest nagroda?

Nagroda jest przyznawana od sezonu 1967/68, choć w latach 1991-1996 plebiscyt był nieoficjalny.

Jak obliczany jest zwycięzca Złotego Buta od 1997 roku?

Od 1997 roku zwycięzca jest wyłaniany w oparciu o system punktowy. Liczba zdobytych bramek przez zawodnika jest mnożona przez współczynnik przypisany do jego ligi. Współczynnik ten zależy od pozycji ligi w rankingu UEFA (2,0 dla lig top 5, 1,5 dla lig z miejsc 6-21, 1,0 dla pozostałych).

Kto zdobył najwięcej razy Europejskiego Złotego Buta?

Rekordzistą pod względem liczby zdobytych Złotych Butów jest Lionel Messi, który sięgał po tę nagrodę sześciokrotnie.

Czy polski zawodnik zdobył Europejskiego Złotego Buta?

Tak, Robert Lewandowski zdobył Europejskiego Złotego Buta dwukrotnie, w sezonach 2020/21 i 2021/22.

Europejski Złoty But pozostaje symbolem indywidualnej skuteczności w europejskim futbolu. Co sezon z zapartym tchem śledzimy rywalizację najlepszych napastników, obserwując, kto okaże się najbardziej zabójczy pod bramką rywali i zdobędzie to prestiżowe trofeum, dołączając do grona legend, które już je posiadają.

Zainteresował Cię artykuł Europejski Złoty But: Historia i Zasady? Zajrzyj też do kategorii Buty, znajdziesz tam więcej podobnych treści!